تبلیغات
تاریخ هنر ایران - چاپ سنگی در ایران
چهارشنبه 9 دی 1388

چاپ سنگی در ایران

   نوشته شده توسط: م اکبری    

یكی از هنرهای گذشته ایران، با عمر كوتاه صد ساله، هنر نقاشی كتاب‌های چاپ سنگی است‌ كه  در اوایل قرن بیستم میلادی در دورة قاجار، شكل گرفت. اولریش مارزلف، پژوهشگر آلمانی در كتاب مورد بررسی، به معرفی و بررسی تاریخ نقاشی و صنعت چاپ در ایران و پژوهش‌های انجام گرفته در حوزة كتاب‌های چاپ سنگی‌پرداخته است.  او هم‌چنین به شیوه‌ای نو و دقیق، ‌عناصر اساسی كتاب‌های مصور چاپ سنگی (در زمینه هنری، فرهنگی و فنی) و نیز نقاشان فعال این هنررا به طور مفصل مورد مطالعه قرار داده است.
پژوهشگر صدوشانزده عنوان كتاب مصور چاپ سنگی از مجموعه‌ای سیصدوپنجاه ویك جلدی (در ویرایش و چاپ های گوناگون) كه در سی و چهار كتابخانه ایران وجهان موجود بوده است (نه كتابخانه در ایران، بیست وچهار كتابخانه در خارج از ایران به همراه مجموعه‌های شخصی) را بررسی كرده است. وی بیش از ده هزار قطعه نقاشی گرداوری كرده است كه از این مجموعه، در این كتاب تعداد چهارصدوپنجاه وچهار قطعه نقاشی برگزیده از چهل وشش نقاش آن دوره به چشم می‌خورد. در پایان كتاب نیز فهرستی از نام كاتبان، ناشران، چاپخانه‌داران و نیز فهرستی توصیفی از نقاشی‌ها وفهرست كتاب‌های مصور چاپ سنگی ارائه شده است. این حجم از مواد خام مورد مطالعه، خود می تواند  دلیلی برگستردگی، دقت و جامع بودن مباحث بررسی شده درباره نقاشی های چاپ سنگی و به‌طور كلی صنعت چاپ سنگی ایران باشد.
 
معرفی بخشهای مختلف كتاب
بخش نخست:
در مقدمة این كتاب، محقق با بررسی بیش ازصد و هشتاد عنوان كتاب، در دو مقاله به معرفی پژوهش‌های انجام گرفته درباره كتاب‌های چاپ سنگی و وضعیت نگه‌داری خود كتاب‌ها می‌پردازد و به نوعی وضعیت پژوهش‌هایی را كه تاكنون دربارة این موضوع انجام شده است شرح می‌دهد. سپس تاریخچة صنعت چاپ و چاپ سنگی را بیان می‌كند.
نخستین چاپخانة نوین (چاپ سربی) در تبریز در زمان عباس میرزا تأسیس شد و اولین كتاب چاپ شده رساله جهادیه نوشتة عیسی ابن حسین قائم مقام فراهانی بوده است كه درسال 1233ه.ق./ 1817 م. برای نخستین بار ودرسال1234 ه. ق./ 1818 م. برای بار دوم چاپ شده است. چاپ سربی تا سال 1269 ه. ق./1852 م. در ایران رواج داشت و سپس جای خود را به مدت نزدیك به یك قرن به چاپ سنگی داد.
فن‌ چاپ سنگی، پیش از پایان قرن هجدهم به وسیلة آلویس سفندلر  اختراع و از كشور روسیه وارد ایران شد و از حدود سال 1240 ه. ق. / 1824 م. در شهرهای مهم ایران رواج یافت.
نخستین كتاب چاپ سنگی در ایران قرآن چاپ دارالطبعة دارالسلطنه تبریزدرسال 49-1248 ه.ق./ 33-1832 م. است. دو علت مهم باعث شد شیوة چاپ سنگی درایران جای‌گزین چاپ سربی ‌شود.
نخست آن‌‌كه‌ در فن چاپ سنگی، از وسایل ساده‌تر و كم هزینه‌تری نسبت به چاپ سربی استفاده می‌شد و خطر نگه‌داری این وسایل در مقایسه با وسایل چاپ سربی كمتربود.
سپس آن‌كه نوع خط و نحوة نگارش متن در كتاب‌های چاپ سنگی نسبت به حروف چاپ سربی با ویژگی‌های فرهنگی ـ اجتماعی آن دورة مردم ایران هماهنگی بیشتری داشت.

مراحل عملی چاپ سنگی
1ـ بـرای چاپ حروف و كلمات فارسی و مانند آن كه از سمت راست به چپ نوشته می‌شوند ابتدا متن و نقاشی را بر روی كاغذهای مخصوص كلیشه می‌نوشتند و سپس آن را بر روی سنگ قرار می‌دادند. تا حروف و كلمات بر روی سنگ به شكل وارونه از سمت چپ به راست نقش گردند و در هنگام چاپ متن و نقاشی به شكل واقعی خود چاپ شوند.
2ـ لایه‌ای نازك از اسید نیتریك بر روی تمام سطح سنگ می‌كشیدند.
3ـ آن قدر با اسید، صمغ و آب، بر سنگ می‌كشیدند تا هنگامی كه سنگ را به جوهر آغشته می‌كردند، تنها قسمت‌هایی كه با گچ چرب نقش بسته بودند جوهر را به خود می‌گرفت و باقی‌ماندة قسمت‌ها جوهر را نمی‌پذیرفت و اثری به‌جای نمی گذاشت.
4ـ یك برگ كاغذ روی سنگ چاپ قرار داده و بر روی آن فشار وارد می‌كردند تا طرح جوهری بر روی كاغذ نقش می‌بست.
نخستین كتاب مصور چاپ سنگی، لیلی ومجنون مكتبی شیرازی به سال 1259
ه.ق./ 1843 م. در تبریز است و تا دو سال بعداز چاپ این‌كتاب، هیچ كتاب مصور دیگری منتشرنشده است. اما از حدود 1263 ه.ق. / ‌‌1846 م. چاپ كتاب‌های مصور متداول شد. نخستین نقاش ایرانی كه كتاب‌های چاپ سنگی را مصور كرد. نقاش میرزا علی‌قلی خویی بود كه نقاشی‌های كتاب شاهنامه فردوسی 1186 را به تصویر كشید.‌

بخش دوم:
پژوهش‌گر در بخش دوم به دسته‌بندی موضوعی نقاشی‌های چاپ سنگی می‌پردازد و آن‌ها را به سه دستة نقاشی‌های افسانه‌ای و باستانی ایران، نقاشی‌های مذهبی و نقاشی‌های‌ عاشقانه وحكایت‌های عامیانه تقسیم می‌كند وتوضیحات كوتاه وكلی برای آن‌ها ارائه می‌دهد.
نگارنده این مقاله براساس پژوهش پایان‌نامة خود  این نقاشی‌ها را براساس محتوایی و نمادی بدین صورت طبقه بندی و ارائه نموده است:

الف ـ نقاشی‌های باستانی و افسانه‌ای ایران (تصویرهای: 1 و 2)
در قسمت اول این مسأله مورد مطالعه‌ قرار می‌گیرد كه در بیشتر نقاشی‌های افسانه‌ای و اسطوره‌ای، صحنه‌های جنگ میان‌خوبی، ‌جوانمردی و عدالت با بدی،‌نامردی و ستمكاری است. شیوة این جنگ‌ها به طورعمده تن به تن یا گروهی، پیاده یا سوار بر اسب است. دراین نقاشی‌ها سپاه لشكریان در دو سو صف‌آرایی كرده‌اند. نوع مبارزه كشتی گرفتن، تیراندازی و یا شمشیر‌زنی است و با كشتن حریف و دشمن به شكل سر بریدن، شقه كردن و مانند آن به انجام می‌رسد. در صحنه‌های جنگ مردان را با سبیل‌های از بناگوش در رفته یا ریش انبوه به تصویر می‌كشند. تجهیزات نظامی مردان، جوشن، سپر، زره، كلاه خود با تك شاخ نوك تیز بر سر به همراه سلاح‌هایی مانند نیزه و شمشیر بلند است.
در دربار شاهان، درحالی‌كه پادشاه بر تخت تكیه زده، همراهان و زنان حرمسرا و بزم آرایان در حضور او ایستاده یا در حال رقصند. در این حالت، پادشاه لباس بلند و فاخر پوشیده و تاج پادشاهی بر سر گذاشته است. هم‌چنین در این گونه نقاشی‌ها از دیوهای شاخ دار،‌اجنه و شیطانك‌های برهنه نیز استفاده ‌شده‌است.

ب ـ  نقاشی‌های مذهبی‌ (تصویر 3)،
در این بخش از نقاشی‌ها، صحنه‌ها بیشتر از جنگ‌هایی ‌همانندجنگ‌های افسانه‌ای با همان لباس و آرایش و تجهیزات جنگی هستند. پیامبران، ائمه و زنان خانوادة ایشان لباس بلند و گشادی به تن دارند و مردان همانند روحانیان عبا و عمامه دارند. چهره‌های ایشان همیشه پوشیده است. در بیشتر موارد با ترسیم خطهایی به دور سرائمه و پیامبران به عنوان نماد درخشندگی معصوم، آن‌ها را از دیگران جدا و مشخص می‌سازند. همچنین فضای زندگی آن‌ها را ساده و بدون تجملات پادشاهی ترسیم می‌كنند.
ماجرای نقاشی‌های مذهبی، بیشتر داستان جنگ‌های حضرت علی (ع) و مصیبت‌ها و شهادت امام حسین (ع) و یارانش در كربلا یا شهادت هم‌چنین پیروان ایشان در دوره‌های دیگر است. به‌جای دیو در این دسته از نقاشی‌ها از فرشتگان به شكل زنان كوچك بالدار كه تاجی بر سر دارند، استفاده شده است.

ج ـ نقاشی‌های عاشقانه و حكایت‌های عامیانه  (تصویرهای4 و14)

این دسته نقاشی‌ها افزون بر این‌كه تركیبی از ویژگی‌های دودسته نقاشی‌ افسانه ای ومذهبی را دارا می‌باشند، از منظر مردم شناختی نیز ویژگی‌های فرهنگی دورة نقاش را به تصویر می‌كشند.

بخش سوم:
كتاب به معرفی به نسبت جامع از نقاشان كتاب‌های چاپ سنگی و تاریخ به تصویر كشیدن نقاشی‌های ایشان می‌پردازد. كاری كه  تاكنون به این دقت انجام نگرفته است. به‌طوریكه برخی از این نقاشان تا پیش از این پژوهش شناخته شده نبودند و یا در حد چند خط دربارة ایشان نوشته شده بود.

بخش چهارم:

در این بخش كتاب ویژگی‌های منحصر به فرد چاپ سنگی از چند جنبه مورد بررسی قرار‌گرفته است كه می‌تواند موضوع مناسبی برای سایر پژوهش‌گران و دانش‌جویان علاقمند محسوب شود.

ـ بررسی چاپ سنگی ازنظرفنی

1ـ تصویرهای همانند

شمارگان چاپ سنگی هر كتاب، به حدود چهارصد نسخه می‌رسد. ماهیت كار چاپ سنگی در استفاده از سنگ به شكلی است كه به‌جز تصویر چاپ نخست كه حالت اصلی دارد با هر بارچاپ كیفیت نقاشی تغییر می‌كند كه ‌علت آن ساییدگی تدریجی و یا شكسته شدن سنگ چاپ و یا پارگی كاغذ كلیشه است.

2ـ ورق‌های محافظ كتاب
بیشتر روكش محافظ كتاب‌های چاپ سنگی، از ورق‌های كتاب‌های دیگر تهیه می‌شوند. با بررسی نمونه ورق‌های كتاب‌های قدیمی‌تر، می‌توان دریافت كه مالك بعدی برای تعمیر كتاب كهنة خود ممكن است به‌جای مواد مخصوص از كاغذهای محافظ كتاب‌های چاپ سال‌های بعد، به عنوان روكش كتاب‌های قدیمی‌تر استفاده كند.

3ـ بحث سانسور در كتاب‌ها
موارد اندك سانسور در تصویرهای چاپ سنگی نشان می‌دهد كه ترسیم تصاویر همیشه به شكلی نبود كه مطابق با سلیقه عموم یا دیدگاه‌های اخلاقی باشد. این پژوهش تنها به سانسور پیش از چاپ می‌پردازد. سانسور پس از چاپ تصویر، به شكل دستی به ویژه درحذف چهره‌های فاسد و شرور متداول بود. اما سانسور پیش از چاپ بیشتر به موضوع‌هایی كه مربوط به نمایش آشكار آمیزش جنسی شخصیت‌هایی مانند انسان، دیو و یا حیوانات توجه می‌كرد.

ـ طرح های نقاشی‌ها

در دورة حیات كتاب‌های مصور چاپ سنگی، نمونه‌های متفاوت از كتاب‌های معروف به چاپ رسید. این امر می‌تواند نشان‌دهندة تفاوت شیوه و نوع طراحی تصویرها در ویرایش‌های گوناگون باشد. كه توسط نقاشان كشیده می‌شده است. تحلیل این اختلاف‌ها به مفاهیم هم‌نوایی و یا ناسازگاری‌ در انواع نقاشی‌ها باز می‌گردد به‌طوری كه باعث می‌‌شود نقاشی‌ها  به دو دسته قابل تقسیم باشند:
گروه نخست: نقاشی‌هایی كه نقاشان آن تمایل به پیروی از طرح های تثبیت شدة دوره خود با حداقل تغییر دارند.
گروه دوم: ‌نقاش‌هایی كه برحسب صحنه‌هایی كه برای تصویر نگاری انتخاب می‌كنند به اندك تغییراتی معتقدند.
1ـ قابلیت نقاشی ها در بازسازی متن و داستان برای درك بیشتر خوانندگان
2ـ الگوها (كلیشه‌های) رایج در نقاشی ها
هالة نور برای افراد محترم، ‌معیارها برای نشان دادن زیبایی، زشتی و لذت‌های جنسی، علاقه به ترسیم حالت های احساسی هم‌چون غم و رنج،‌ اندوه و ماتم یا اشاره‌های خاص ایرانی مانند انگشت تحیر، برای نشان دادن تعجب و حیرت از جمله الگوهای رایج در نقاشی‌های كتاب‌های چاپ سنگی هستند.
3ـ وجود تصویرهای غیر مرتبط با داستان (مانند نقاشی چهره مؤلف كتاب)
4ـ به تصویر كشیدن ویژگی‌های فرهنگ مادی در نقاشی ها
براساس نتایج پژوهش نگارنده، به نظر می‌رسد تاكنون كارشناسان و دانش پژوهان هنر نقاشی، بیشتر از جنبه زیباشناختی و فنی در قالب طرح، رنگ، خط ونقش و هم‌چنین دگرگونی های آن‌ها در طول تاریخ به نقاشی ونگارگری ایران توجه كرده‌اند و یا با توجه به داستان و محتوای نقاشی‌ها با دید روان‌شناختی، مفاهیم، نمادها و ریشه‌های درونی نقاشی‌ها و طرح‌ها را مورد بررسی قرار داده‌اند. اما با وجود این باید یادآور شد، نقاشی‌های كتاب‌های چاپ سنگی، سندهای تصویری بسیار جالب از زندگی فرهنگی و اجتماعی روزگار نقاش به حساب می‌آیند.
در این زمینه بیشتر ویژگی‌های فرهنگی شناسایی شده، روش‌ها، ابزار و وسایلی هستند كه پاسخ‌گوی سه نیاز اصلی انسان یعنی پوشاك، مسكن و خوراك هستند. هم‌چنین عناصر فرهنگی مرتبط با آن ها مانند وضعیت كار و شغل و شیوه حمل و نقل را در بر می‌گیرند.
به‌طور فهرست وار می‌توان ویژگی های فرهنگی مورد بررسی را چنین برشمارد:
1ـ پوشاك و آرایش مو، ریش‌وسبیل مردان (تصاویر 4 و 9 و 10)
2ـ پوشاك و آرایش موی زنان (تصاویر 5 و 6 و 8 )
3ـ مسكن(تصاویر5 و7 و11 )
4ـ شیوه واسباب نشستن افراد برروی زمین وفرش(تصویر7 )
5ـ وسایل داخل اتاق‌ها (تصویر11 )
6ـ وسایل روشنایی وانواع چراغ‌ها (تصویر6 )
7ـ آداب و وسایل خوابیدن (تصویر11 )
8ـ خوراك (از مرحله غذا پختن تا غذا خوردن) (تصاویر9 و10 )
9ـ موسیقی ونوازندگی (تصویر14 )
10ـ شیوه‌های حمل ونقل (تصویر13 )
11ـ حرفه‌ها پیشه‌ها (تصویر6 )
12ـ آموزش وپرورش (مكتب‌خانه) (تصویر12)
13ـ مرگ (مراسم وقبرستان)
14ـ مسجد و مجلس مذهبی  
پیش از ورود به این بحث این توضیح لازم است كه نگارندة این نقد ومعرفی در پایان‌نامه‌ خود با وجود امكانات اندك و نبود كارهای پژوهشی مشابه فهرستی از چهارهزار جلد كتاب‌های چاپ سنگی مربوط به گنجینه اسناد كتابخانه ملی ایران تهیه كرده است وسپس با انتخاب چهل وچهار جلد كتاب داستان و شعر از دورة ناصری مجموعة با ارزشی شامل دویست وپنجاه قطعه نقاشی به همراه حدود صد و پنجاه قطعه عكس از آن دوران با زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی به عنوان جامعة مورد مطالعه برگزیده وآن‌ها را مورد بررسی و دسته بندی دقیق قرارداده است.
با وجود تمام بی‌مهری‌ها و بی‌توجهی‌ها نسبت به چاپ این اثر فرهنگی از زندگی مردم در دورة ناصری، این پایان نامه در اثر مارزلف به‌خوبی مورد استفاده قرار گرفته است. 
روش كار برای بررسی این پدیده‌های فرهنگی به روایت نقاشی‌های كتاب‌های چاپ سنگی و همچنین اثبات واقع گرایانه بودن این دسته از نقاشی ها بدین ترتیب می‌باشد:
نخست: نگارنده تعدادی از عناصر فرهنگی به تصویر كشیده شده را از درون نقاشی‌ها به روش تحلیل محتوا استخراج می‌كند و هم‌زمان با استفاده از سفرنامه‌های اروپائیان و خاطرات برخی از ایرانیان به نام ابزار و وسایل مورد استفاده در آن دوره پی می‌برد.
دوم: با بررسی تعداد دفعاتی كه هر عنصر فرهنگی در ارتباط با عناصر دیگر قرار می‌گیرد، می‌توان وجود اشتراك و یا اختلاف را فهمید و برخی از تركیب‌های فرهنگی را مورد شناسایی قرار داد. نكتة مهم اینجاست كه برخلاف تصور، بررسی نقاشی‌ها با این روش در داخل ایران هنوز مورد توجه قرار نگرفته است. اما مارزلف در كتاب خود بخوبی جایگاهی برای آن قائل شده است كه می‌تواند مسایل و موضوعاتی نو را در قالب مصور از زندگی مردم دورة قاجار ارائه دهد.
در پایان باید نوع عملكرد و نتیجه كار مارزلف دربارة بررسی نقاشی‌های كتاب‌های چاپ سنگی را برای پژوهشگران ایرانی به عنوان الگو قرارداد.
هم اكنون پژوهش و بررسی درباره كتاب‌های مصور چاپ سنگی همانند بسیاری ازكارهای فرهنگ شناختی ایران پیش از برگزاری سمینار و كنفرانس و تحمل هزینه‌های بسیار،‌نیازمند برنامه‌ریزی و اجرای مرحله نخست هر كار تحقیقاتی انسان‌شناسی، همانا شناسایی و توصیف دقیق عناصر و پدیده‌های فرهنگی مورد نظر است.
شایان ذكر است مارزلف و مؤسسه حمایت كنندة او در كار تحقیقاتی‌اش،‌ پیش از انجام هر كاری، با بررسی ژرفانگر و جزء‌نگر با مطالعة بیش از سیصدوپنجاه ویك جلد كتاب از سی وچهار كتابخانه، ده هزار قطعه نقاشی گردآوری كرده‌اند. پس از این جستجوی صبورانه و دقیق، استفاده از همین مواد اولیة پژوهش است كه نویسندة كتاب را قادر ساخته است تا چندین جلد كار تحقیقاتی از جمله همین اثر تازه منتشر شدة دیگری و یا كار منتشر نشده درباره معرفی شاهنامه‌های چاپ سنگی را آماده نگارش و چاپ داشته باشد. تا فراهم نشدن چنین مواد و مصالحی هرگز مارزلف، سخنرانی، كنفرانس یا تبلیغ گسترده درباره این موضوع ها انجام نداد. او كارش را در نهایت آرامش به انجام رساند وتنها، محققانی كه با او در ارتباط بودند ازجزئیات كارش خبر داشتند. صحبت دربارة مارزلف و اثرش تنها یك نماد و نمونه است. بحث اصلی ارائة راه‌كار مناسب و زیر بنایی برای سازمان های علمی و فرهنگی است كه تلاش می‌كنند پیش قراول انجام كارهای پژوهشی و بنیادی از این دست باشند.
تمامی نقاشی‌ها این مقاله بر گرفته از كتاب مارزلف هستند.


Cialis pills
جمعه 16 آذر 1397 08:54 ق.ظ

Truly plenty of valuable knowledge!
how much does a cialis cost cialis patentablauf in deutschland cialis mit grapefruitsaft price cialis best free cialis only best offers 100mg cialis the best site cialis tablets cialis sans ordonnance generic cialis in vietnam cialis without a doctor's prescription
Cialis pills
پنجشنبه 15 آذر 1397 01:46 ب.ظ

Thanks. Ample advice!

cialis prices in england cialis for sale south africa only best offers 100mg cialis generic cialis import cialis best generic drugs cialis venta de cialis canada link for you cialis price cialis online deutschland cialis 20 mg
Cialis online
چهارشنبه 14 آذر 1397 05:41 ب.ظ

Cheers. Lots of postings.

cialis kamagra levitra cilas cialis vs viagra generic cialis 20mg tablets what is cialis 5 mg cialis pharmacie en ligne cialis rezeptfrei we recommend cialis best buy cialis cuantos mg hay cialis 20 mg
Buy cialis online
چهارشنبه 14 آذر 1397 04:43 ق.ظ

You've made your stand extremely effectively.!
cialis en mexico precio safe site to buy cialis online cialis cuantos mg hay il cialis quanto costa cialis patentablauf in deutschland wow cialis tadalafil 100mg cialis farmacias guadalajara cialis 10mg prix pharmaci cialis 20mg cialis 10 doctissimo
buy cialis
سه شنبه 13 آذر 1397 05:33 ب.ظ

Superb posts, With thanks!
cialis dosage amounts 200 cialis coupon tarif cialis france click here take cialis 5 mg cialis pharmacie en ligne cialis daily reviews prix de cialis we choice cialis pfizer india sialis opinioni cialis generico
Generic cialis
سه شنبه 13 آذر 1397 06:17 ق.ظ

Perfectly expressed certainly! .
best generic drugs cialis cialis generico online cuanto cuesta cialis yaho cialis wir preise cuanto cuesta cialis yaho precios de cialis generico cialis 5 effetti collaterali cialis online napol link for you cialis price cialis official site
Cialis online
دوشنبه 12 آذر 1397 06:15 ب.ظ

Thanks a lot. I value it!
buying cialis on internet how does cialis work cialis kaufen cialis 20mg buying cialis overnight cialis usa cost cialis canadian drugs low dose cialis blood pressure cialis 5 mg para diabeticos how do cialis pills work
buy cialis germany
دوشنبه 12 آذر 1397 05:57 ق.ظ

Incredible tons of beneficial facts!
cialis dosage recommendations cialis 5mg cialis 100mg suppliers cialis online deutschland cialis 200 dollar savings card we recommend cialis best buy price cialis per pill free generic cialis cialis professional from usa cialis mit grapefruitsaft
Cialis prices
یکشنبه 11 آذر 1397 05:45 ب.ظ

You said it perfectly.!
cialis venta a domicilio wow cialis 20 cialis 20 mg cost cialis generico postepay cialis kaufen cipla cialis online only now cialis 20 mg where do you buy cialis no prescription cialis cheap cuanto cuesta cialis yaho
Cialis pills
یکشنبه 11 آذر 1397 05:32 ق.ظ

You've made the point!
generic cialis pill online cuanto cuesta cialis yaho cialis online napol cialis dosage amounts cialis dosage amounts ou trouver cialis sur le net cialis y deporte cialis kamagra levitra cialis sans ordonnance we use it 50 mg cialis dose
Buy cialis
شنبه 10 آذر 1397 06:11 ب.ظ

You revealed that adequately!
cialis 05 cialis prezzo in linea basso cialis purchasing cialis price thailand cialis 10 doctissimo cialis coupon buy online cialis 5mg we choice cialis uk cialis 20mg prix en pharmacie tadalafil tablets
buy cialis online us pharmacy
شنبه 10 آذر 1397 05:08 ق.ظ

Fine forum posts. Many thanks.
warnings for cialis cialis generika in deutschland kaufen generic cialis with dapoxetine legalidad de comprar cialis il cialis quanto costa 5 mg cialis coupon printable cialis tablets for sale ou trouver cialis sur le net cialis 100 mg 30 tablet cialis cost
buy cialis usa
جمعه 9 آذر 1397 05:52 ب.ظ

Nicely put, Thanks.
cialis bula click now cialis from canada generic cialis with dapoxetine achat cialis en itali we use it cialis online store estudios de cialis genricos canadian cialis online cialis look here cialis order on line how do cialis pills work
buy cialis no rx
جمعه 9 آذر 1397 06:07 ق.ظ

Wonderful forum posts. Appreciate it!
price cialis wal mart pharmacy canadian discount cialis enter site very cheap cialis no prescription cialis cheap cialis for bph cialis per paypa buying cialis in colombia cialis australian price cialis therapie cialis authentique suisse
buy cialis with no prescription
پنجشنبه 8 آذر 1397 06:48 ب.ظ

Terrific forum posts. With thanks!
estudios de cialis genricos cialis 5mg prix buy online cialis 5mg cialis price in bangalore we choice cialis uk cialis venta a domicilio cialis authentique suisse cialis bula purchasing cialis on the internet click now buy cialis brand
buy cialis us pharmacy
پنجشنبه 8 آذر 1397 07:01 ق.ظ

Regards! A lot of postings.

cialis canada bulk cialis cialis 200 dollar savings card cialis canada on line cialis rckenschmerzen cialis 5 mg para diabeticos cost of cialis cvs tadalafil 20mg cialis para que sirve cialis pills
buy cheap cialis in canada
چهارشنبه 7 آذر 1397 06:04 ب.ظ

Fantastic facts. Thank you.
side effects for cialis 5 mg cialis coupon printable cialis 20 mg cost price cialis wal mart pharmacy cialis great britain buy cialis online nz the best choice cialis woman how much does a cialis cost we like it cialis soft gel walgreens price for cialis
Cialis generic
چهارشنبه 7 آذر 1397 06:26 ق.ظ

Cheers. Fantastic information.
cialis price in bangalore prix cialis once a da generic cialis levitra achat cialis en itali wow cialis tadalafil 100mg cialis 20 mg effectiveness buy generic cialis cialis billig prezzo cialis a buon mercato female cialis no prescription
Cialis prices
چهارشنبه 11 مهر 1397 12:06 ق.ظ

Thank you, Numerous info.

tadalafil 20 mg we choice cialis pfizer india deutschland cialis online discount cialis chinese cialis 50 mg enter site natural cialis cialis taglich interactions for cialis cialis 20mg the best site cialis tablets
Online cialis
یکشنبه 8 مهر 1397 11:59 ب.ظ

Regards. Awesome stuff!
tadalafil 10 mg cialis generico cialis 5mg cialis canada cialis online napol can i take cialis and ecstasy cialis e hiv cialis manufacturer coupon cialis australia org achat cialis en suisse
pharmacy onesource
یکشنبه 1 مهر 1397 03:58 ق.ظ

Useful stuff. Appreciate it.
canadian prescription drugstore canadian pharmacy king canadian pharmacy viagra best canadian pharmacy canada medication pharmacy best canadian pharmacy canadian pharmaceuticals nafta canadian pharcharmy online24 cialis canadian pharmacy are canadian online pharmacies safe
http://viagrayosale.com/
پنجشنبه 15 شهریور 1397 04:50 ب.ظ

You stated this terrifically!
cialis generico lilly cialis 50 mg soft tab cialis price in bangalore generic cialis 20mg tablets cialis patentablauf in deutschland cialis uk cialis without a doctor's prescription cialis daily dose generic cialis 5 effetti collaterali cialis pills price each
canada online pharmacy
چهارشنبه 14 شهریور 1397 08:00 ق.ظ

Thanks a lot. Awesome stuff!
canadian pharmacy viagra canada drugs online drugs for sale in mexico canadian pharmacies online prescriptions online pharmacy pharmacy onesource canadian medications by mail pharmacy canada canadian medications list canadian online pharmacies legitimate
Generic viagra
سه شنبه 13 شهریور 1397 11:31 ق.ظ

Nicely put. Appreciate it.
buy viagra cheaply generic sildenafil uk where can i buy the cheapest viagra lowest price viagra order viagra cheap generic sildenafil uk how to buy viagra on line generic viagra buy sildenafil tablets online how can i buy viagra
http://cialisb.com/
دوشنبه 12 شهریور 1397 09:34 ق.ظ

You have made the point.
cialis manufacturer coupon link for you cialis price cialis generic tadalafil buy cialis coupons printable weblink price cialis enter site very cheap cialis how to buy cialis online usa cialis 10mg prix pharmaci cialis name brand cheap dosagem ideal cialis
http://cialisbuys.com/
یکشنبه 11 شهریور 1397 06:03 ب.ظ

Regards! A lot of tips!

cialis en 24 hora cialis coupons printable purchasing cialis on the internet cialis en mexico precio free generic cialis brand cialis nl cialis 30 day sample where do you buy cialis buy cialis online cheapest cipla cialis online
http://viabiovit.com/sildenafil-buy-verenigd-koninkrijk.html
سه شنبه 23 مرداد 1397 06:40 ق.ظ

Cheers. A lot of advice!

buy viagra using paypal buy viagra no prescription generic viagra online uk viagra professional where can i buy viagra without is it legal to buy viagra online from canada how to get cheap viagra cheap viagra uk sildenafil uk pharmacy sildenafil viagra
viagra or cialis
دوشنبه 22 مرداد 1397 10:20 ب.ظ

Nicely put, Thank you!
cialis name brand cheap cialis for sale in europa bulk cialis cialis arginine interactio comprar cialis 10 espa241a female cialis no prescription cialis en 24 hora brand cialis nl cialis et insomni click here to buy cialis
Buy cialis
دوشنبه 7 خرداد 1397 10:06 ق.ظ

You revealed this well.
wow cialis 20 cialis en 24 hora cialis kaufen click now cialis from canada cialis 5mg link for you cialis price cialis bula generic cialis soft gels cialis tablets australia ou acheter du cialis pas cher
choc
سه شنبه 11 اردیبهشت 1397 11:12 ب.ظ
Marvelous, what a weblog it is! This weblog gives helpful information to us, keep it up.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نمایش نظرات 1 تا 30