تبلیغات
تاریخ هنر ایران - چاپ سنگی در ایران
چهارشنبه 9 دی 1388

چاپ سنگی در ایران

   نوشته شده توسط: م اکبری    

یكی از هنرهای گذشته ایران، با عمر كوتاه صد ساله، هنر نقاشی كتاب‌های چاپ سنگی است‌ كه  در اوایل قرن بیستم میلادی در دورة قاجار، شكل گرفت. اولریش مارزلف، پژوهشگر آلمانی در كتاب مورد بررسی، به معرفی و بررسی تاریخ نقاشی و صنعت چاپ در ایران و پژوهش‌های انجام گرفته در حوزة كتاب‌های چاپ سنگی‌پرداخته است.  او هم‌چنین به شیوه‌ای نو و دقیق، ‌عناصر اساسی كتاب‌های مصور چاپ سنگی (در زمینه هنری، فرهنگی و فنی) و نیز نقاشان فعال این هنررا به طور مفصل مورد مطالعه قرار داده است.
پژوهشگر صدوشانزده عنوان كتاب مصور چاپ سنگی از مجموعه‌ای سیصدوپنجاه ویك جلدی (در ویرایش و چاپ های گوناگون) كه در سی و چهار كتابخانه ایران وجهان موجود بوده است (نه كتابخانه در ایران، بیست وچهار كتابخانه در خارج از ایران به همراه مجموعه‌های شخصی) را بررسی كرده است. وی بیش از ده هزار قطعه نقاشی گرداوری كرده است كه از این مجموعه، در این كتاب تعداد چهارصدوپنجاه وچهار قطعه نقاشی برگزیده از چهل وشش نقاش آن دوره به چشم می‌خورد. در پایان كتاب نیز فهرستی از نام كاتبان، ناشران، چاپخانه‌داران و نیز فهرستی توصیفی از نقاشی‌ها وفهرست كتاب‌های مصور چاپ سنگی ارائه شده است. این حجم از مواد خام مورد مطالعه، خود می تواند  دلیلی برگستردگی، دقت و جامع بودن مباحث بررسی شده درباره نقاشی های چاپ سنگی و به‌طور كلی صنعت چاپ سنگی ایران باشد.
 
معرفی بخشهای مختلف كتاب
بخش نخست:
در مقدمة این كتاب، محقق با بررسی بیش ازصد و هشتاد عنوان كتاب، در دو مقاله به معرفی پژوهش‌های انجام گرفته درباره كتاب‌های چاپ سنگی و وضعیت نگه‌داری خود كتاب‌ها می‌پردازد و به نوعی وضعیت پژوهش‌هایی را كه تاكنون دربارة این موضوع انجام شده است شرح می‌دهد. سپس تاریخچة صنعت چاپ و چاپ سنگی را بیان می‌كند.
نخستین چاپخانة نوین (چاپ سربی) در تبریز در زمان عباس میرزا تأسیس شد و اولین كتاب چاپ شده رساله جهادیه نوشتة عیسی ابن حسین قائم مقام فراهانی بوده است كه درسال 1233ه.ق./ 1817 م. برای نخستین بار ودرسال1234 ه. ق./ 1818 م. برای بار دوم چاپ شده است. چاپ سربی تا سال 1269 ه. ق./1852 م. در ایران رواج داشت و سپس جای خود را به مدت نزدیك به یك قرن به چاپ سنگی داد.
فن‌ چاپ سنگی، پیش از پایان قرن هجدهم به وسیلة آلویس سفندلر  اختراع و از كشور روسیه وارد ایران شد و از حدود سال 1240 ه. ق. / 1824 م. در شهرهای مهم ایران رواج یافت.
نخستین كتاب چاپ سنگی در ایران قرآن چاپ دارالطبعة دارالسلطنه تبریزدرسال 49-1248 ه.ق./ 33-1832 م. است. دو علت مهم باعث شد شیوة چاپ سنگی درایران جای‌گزین چاپ سربی ‌شود.
نخست آن‌‌كه‌ در فن چاپ سنگی، از وسایل ساده‌تر و كم هزینه‌تری نسبت به چاپ سربی استفاده می‌شد و خطر نگه‌داری این وسایل در مقایسه با وسایل چاپ سربی كمتربود.
سپس آن‌كه نوع خط و نحوة نگارش متن در كتاب‌های چاپ سنگی نسبت به حروف چاپ سربی با ویژگی‌های فرهنگی ـ اجتماعی آن دورة مردم ایران هماهنگی بیشتری داشت.

مراحل عملی چاپ سنگی
1ـ بـرای چاپ حروف و كلمات فارسی و مانند آن كه از سمت راست به چپ نوشته می‌شوند ابتدا متن و نقاشی را بر روی كاغذهای مخصوص كلیشه می‌نوشتند و سپس آن را بر روی سنگ قرار می‌دادند. تا حروف و كلمات بر روی سنگ به شكل وارونه از سمت چپ به راست نقش گردند و در هنگام چاپ متن و نقاشی به شكل واقعی خود چاپ شوند.
2ـ لایه‌ای نازك از اسید نیتریك بر روی تمام سطح سنگ می‌كشیدند.
3ـ آن قدر با اسید، صمغ و آب، بر سنگ می‌كشیدند تا هنگامی كه سنگ را به جوهر آغشته می‌كردند، تنها قسمت‌هایی كه با گچ چرب نقش بسته بودند جوهر را به خود می‌گرفت و باقی‌ماندة قسمت‌ها جوهر را نمی‌پذیرفت و اثری به‌جای نمی گذاشت.
4ـ یك برگ كاغذ روی سنگ چاپ قرار داده و بر روی آن فشار وارد می‌كردند تا طرح جوهری بر روی كاغذ نقش می‌بست.
نخستین كتاب مصور چاپ سنگی، لیلی ومجنون مكتبی شیرازی به سال 1259
ه.ق./ 1843 م. در تبریز است و تا دو سال بعداز چاپ این‌كتاب، هیچ كتاب مصور دیگری منتشرنشده است. اما از حدود 1263 ه.ق. / ‌‌1846 م. چاپ كتاب‌های مصور متداول شد. نخستین نقاش ایرانی كه كتاب‌های چاپ سنگی را مصور كرد. نقاش میرزا علی‌قلی خویی بود كه نقاشی‌های كتاب شاهنامه فردوسی 1186 را به تصویر كشید.‌

بخش دوم:
پژوهش‌گر در بخش دوم به دسته‌بندی موضوعی نقاشی‌های چاپ سنگی می‌پردازد و آن‌ها را به سه دستة نقاشی‌های افسانه‌ای و باستانی ایران، نقاشی‌های مذهبی و نقاشی‌های‌ عاشقانه وحكایت‌های عامیانه تقسیم می‌كند وتوضیحات كوتاه وكلی برای آن‌ها ارائه می‌دهد.
نگارنده این مقاله براساس پژوهش پایان‌نامة خود  این نقاشی‌ها را براساس محتوایی و نمادی بدین صورت طبقه بندی و ارائه نموده است:

الف ـ نقاشی‌های باستانی و افسانه‌ای ایران (تصویرهای: 1 و 2)
در قسمت اول این مسأله مورد مطالعه‌ قرار می‌گیرد كه در بیشتر نقاشی‌های افسانه‌ای و اسطوره‌ای، صحنه‌های جنگ میان‌خوبی، ‌جوانمردی و عدالت با بدی،‌نامردی و ستمكاری است. شیوة این جنگ‌ها به طورعمده تن به تن یا گروهی، پیاده یا سوار بر اسب است. دراین نقاشی‌ها سپاه لشكریان در دو سو صف‌آرایی كرده‌اند. نوع مبارزه كشتی گرفتن، تیراندازی و یا شمشیر‌زنی است و با كشتن حریف و دشمن به شكل سر بریدن، شقه كردن و مانند آن به انجام می‌رسد. در صحنه‌های جنگ مردان را با سبیل‌های از بناگوش در رفته یا ریش انبوه به تصویر می‌كشند. تجهیزات نظامی مردان، جوشن، سپر، زره، كلاه خود با تك شاخ نوك تیز بر سر به همراه سلاح‌هایی مانند نیزه و شمشیر بلند است.
در دربار شاهان، درحالی‌كه پادشاه بر تخت تكیه زده، همراهان و زنان حرمسرا و بزم آرایان در حضور او ایستاده یا در حال رقصند. در این حالت، پادشاه لباس بلند و فاخر پوشیده و تاج پادشاهی بر سر گذاشته است. هم‌چنین در این گونه نقاشی‌ها از دیوهای شاخ دار،‌اجنه و شیطانك‌های برهنه نیز استفاده ‌شده‌است.

ب ـ  نقاشی‌های مذهبی‌ (تصویر 3)،
در این بخش از نقاشی‌ها، صحنه‌ها بیشتر از جنگ‌هایی ‌همانندجنگ‌های افسانه‌ای با همان لباس و آرایش و تجهیزات جنگی هستند. پیامبران، ائمه و زنان خانوادة ایشان لباس بلند و گشادی به تن دارند و مردان همانند روحانیان عبا و عمامه دارند. چهره‌های ایشان همیشه پوشیده است. در بیشتر موارد با ترسیم خطهایی به دور سرائمه و پیامبران به عنوان نماد درخشندگی معصوم، آن‌ها را از دیگران جدا و مشخص می‌سازند. همچنین فضای زندگی آن‌ها را ساده و بدون تجملات پادشاهی ترسیم می‌كنند.
ماجرای نقاشی‌های مذهبی، بیشتر داستان جنگ‌های حضرت علی (ع) و مصیبت‌ها و شهادت امام حسین (ع) و یارانش در كربلا یا شهادت هم‌چنین پیروان ایشان در دوره‌های دیگر است. به‌جای دیو در این دسته از نقاشی‌ها از فرشتگان به شكل زنان كوچك بالدار كه تاجی بر سر دارند، استفاده شده است.

ج ـ نقاشی‌های عاشقانه و حكایت‌های عامیانه  (تصویرهای4 و14)

این دسته نقاشی‌ها افزون بر این‌كه تركیبی از ویژگی‌های دودسته نقاشی‌ افسانه ای ومذهبی را دارا می‌باشند، از منظر مردم شناختی نیز ویژگی‌های فرهنگی دورة نقاش را به تصویر می‌كشند.

بخش سوم:
كتاب به معرفی به نسبت جامع از نقاشان كتاب‌های چاپ سنگی و تاریخ به تصویر كشیدن نقاشی‌های ایشان می‌پردازد. كاری كه  تاكنون به این دقت انجام نگرفته است. به‌طوریكه برخی از این نقاشان تا پیش از این پژوهش شناخته شده نبودند و یا در حد چند خط دربارة ایشان نوشته شده بود.

بخش چهارم:

در این بخش كتاب ویژگی‌های منحصر به فرد چاپ سنگی از چند جنبه مورد بررسی قرار‌گرفته است كه می‌تواند موضوع مناسبی برای سایر پژوهش‌گران و دانش‌جویان علاقمند محسوب شود.

ـ بررسی چاپ سنگی ازنظرفنی

1ـ تصویرهای همانند

شمارگان چاپ سنگی هر كتاب، به حدود چهارصد نسخه می‌رسد. ماهیت كار چاپ سنگی در استفاده از سنگ به شكلی است كه به‌جز تصویر چاپ نخست كه حالت اصلی دارد با هر بارچاپ كیفیت نقاشی تغییر می‌كند كه ‌علت آن ساییدگی تدریجی و یا شكسته شدن سنگ چاپ و یا پارگی كاغذ كلیشه است.

2ـ ورق‌های محافظ كتاب
بیشتر روكش محافظ كتاب‌های چاپ سنگی، از ورق‌های كتاب‌های دیگر تهیه می‌شوند. با بررسی نمونه ورق‌های كتاب‌های قدیمی‌تر، می‌توان دریافت كه مالك بعدی برای تعمیر كتاب كهنة خود ممكن است به‌جای مواد مخصوص از كاغذهای محافظ كتاب‌های چاپ سال‌های بعد، به عنوان روكش كتاب‌های قدیمی‌تر استفاده كند.

3ـ بحث سانسور در كتاب‌ها
موارد اندك سانسور در تصویرهای چاپ سنگی نشان می‌دهد كه ترسیم تصاویر همیشه به شكلی نبود كه مطابق با سلیقه عموم یا دیدگاه‌های اخلاقی باشد. این پژوهش تنها به سانسور پیش از چاپ می‌پردازد. سانسور پس از چاپ تصویر، به شكل دستی به ویژه درحذف چهره‌های فاسد و شرور متداول بود. اما سانسور پیش از چاپ بیشتر به موضوع‌هایی كه مربوط به نمایش آشكار آمیزش جنسی شخصیت‌هایی مانند انسان، دیو و یا حیوانات توجه می‌كرد.

ـ طرح های نقاشی‌ها

در دورة حیات كتاب‌های مصور چاپ سنگی، نمونه‌های متفاوت از كتاب‌های معروف به چاپ رسید. این امر می‌تواند نشان‌دهندة تفاوت شیوه و نوع طراحی تصویرها در ویرایش‌های گوناگون باشد. كه توسط نقاشان كشیده می‌شده است. تحلیل این اختلاف‌ها به مفاهیم هم‌نوایی و یا ناسازگاری‌ در انواع نقاشی‌ها باز می‌گردد به‌طوری كه باعث می‌‌شود نقاشی‌ها  به دو دسته قابل تقسیم باشند:
گروه نخست: نقاشی‌هایی كه نقاشان آن تمایل به پیروی از طرح های تثبیت شدة دوره خود با حداقل تغییر دارند.
گروه دوم: ‌نقاش‌هایی كه برحسب صحنه‌هایی كه برای تصویر نگاری انتخاب می‌كنند به اندك تغییراتی معتقدند.
1ـ قابلیت نقاشی ها در بازسازی متن و داستان برای درك بیشتر خوانندگان
2ـ الگوها (كلیشه‌های) رایج در نقاشی ها
هالة نور برای افراد محترم، ‌معیارها برای نشان دادن زیبایی، زشتی و لذت‌های جنسی، علاقه به ترسیم حالت های احساسی هم‌چون غم و رنج،‌ اندوه و ماتم یا اشاره‌های خاص ایرانی مانند انگشت تحیر، برای نشان دادن تعجب و حیرت از جمله الگوهای رایج در نقاشی‌های كتاب‌های چاپ سنگی هستند.
3ـ وجود تصویرهای غیر مرتبط با داستان (مانند نقاشی چهره مؤلف كتاب)
4ـ به تصویر كشیدن ویژگی‌های فرهنگ مادی در نقاشی ها
براساس نتایج پژوهش نگارنده، به نظر می‌رسد تاكنون كارشناسان و دانش پژوهان هنر نقاشی، بیشتر از جنبه زیباشناختی و فنی در قالب طرح، رنگ، خط ونقش و هم‌چنین دگرگونی های آن‌ها در طول تاریخ به نقاشی ونگارگری ایران توجه كرده‌اند و یا با توجه به داستان و محتوای نقاشی‌ها با دید روان‌شناختی، مفاهیم، نمادها و ریشه‌های درونی نقاشی‌ها و طرح‌ها را مورد بررسی قرار داده‌اند. اما با وجود این باید یادآور شد، نقاشی‌های كتاب‌های چاپ سنگی، سندهای تصویری بسیار جالب از زندگی فرهنگی و اجتماعی روزگار نقاش به حساب می‌آیند.
در این زمینه بیشتر ویژگی‌های فرهنگی شناسایی شده، روش‌ها، ابزار و وسایلی هستند كه پاسخ‌گوی سه نیاز اصلی انسان یعنی پوشاك، مسكن و خوراك هستند. هم‌چنین عناصر فرهنگی مرتبط با آن ها مانند وضعیت كار و شغل و شیوه حمل و نقل را در بر می‌گیرند.
به‌طور فهرست وار می‌توان ویژگی های فرهنگی مورد بررسی را چنین برشمارد:
1ـ پوشاك و آرایش مو، ریش‌وسبیل مردان (تصاویر 4 و 9 و 10)
2ـ پوشاك و آرایش موی زنان (تصاویر 5 و 6 و 8 )
3ـ مسكن(تصاویر5 و7 و11 )
4ـ شیوه واسباب نشستن افراد برروی زمین وفرش(تصویر7 )
5ـ وسایل داخل اتاق‌ها (تصویر11 )
6ـ وسایل روشنایی وانواع چراغ‌ها (تصویر6 )
7ـ آداب و وسایل خوابیدن (تصویر11 )
8ـ خوراك (از مرحله غذا پختن تا غذا خوردن) (تصاویر9 و10 )
9ـ موسیقی ونوازندگی (تصویر14 )
10ـ شیوه‌های حمل ونقل (تصویر13 )
11ـ حرفه‌ها پیشه‌ها (تصویر6 )
12ـ آموزش وپرورش (مكتب‌خانه) (تصویر12)
13ـ مرگ (مراسم وقبرستان)
14ـ مسجد و مجلس مذهبی  
پیش از ورود به این بحث این توضیح لازم است كه نگارندة این نقد ومعرفی در پایان‌نامه‌ خود با وجود امكانات اندك و نبود كارهای پژوهشی مشابه فهرستی از چهارهزار جلد كتاب‌های چاپ سنگی مربوط به گنجینه اسناد كتابخانه ملی ایران تهیه كرده است وسپس با انتخاب چهل وچهار جلد كتاب داستان و شعر از دورة ناصری مجموعة با ارزشی شامل دویست وپنجاه قطعه نقاشی به همراه حدود صد و پنجاه قطعه عكس از آن دوران با زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی به عنوان جامعة مورد مطالعه برگزیده وآن‌ها را مورد بررسی و دسته بندی دقیق قرارداده است.
با وجود تمام بی‌مهری‌ها و بی‌توجهی‌ها نسبت به چاپ این اثر فرهنگی از زندگی مردم در دورة ناصری، این پایان نامه در اثر مارزلف به‌خوبی مورد استفاده قرار گرفته است. 
روش كار برای بررسی این پدیده‌های فرهنگی به روایت نقاشی‌های كتاب‌های چاپ سنگی و همچنین اثبات واقع گرایانه بودن این دسته از نقاشی ها بدین ترتیب می‌باشد:
نخست: نگارنده تعدادی از عناصر فرهنگی به تصویر كشیده شده را از درون نقاشی‌ها به روش تحلیل محتوا استخراج می‌كند و هم‌زمان با استفاده از سفرنامه‌های اروپائیان و خاطرات برخی از ایرانیان به نام ابزار و وسایل مورد استفاده در آن دوره پی می‌برد.
دوم: با بررسی تعداد دفعاتی كه هر عنصر فرهنگی در ارتباط با عناصر دیگر قرار می‌گیرد، می‌توان وجود اشتراك و یا اختلاف را فهمید و برخی از تركیب‌های فرهنگی را مورد شناسایی قرار داد. نكتة مهم اینجاست كه برخلاف تصور، بررسی نقاشی‌ها با این روش در داخل ایران هنوز مورد توجه قرار نگرفته است. اما مارزلف در كتاب خود بخوبی جایگاهی برای آن قائل شده است كه می‌تواند مسایل و موضوعاتی نو را در قالب مصور از زندگی مردم دورة قاجار ارائه دهد.
در پایان باید نوع عملكرد و نتیجه كار مارزلف دربارة بررسی نقاشی‌های كتاب‌های چاپ سنگی را برای پژوهشگران ایرانی به عنوان الگو قرارداد.
هم اكنون پژوهش و بررسی درباره كتاب‌های مصور چاپ سنگی همانند بسیاری ازكارهای فرهنگ شناختی ایران پیش از برگزاری سمینار و كنفرانس و تحمل هزینه‌های بسیار،‌نیازمند برنامه‌ریزی و اجرای مرحله نخست هر كار تحقیقاتی انسان‌شناسی، همانا شناسایی و توصیف دقیق عناصر و پدیده‌های فرهنگی مورد نظر است.
شایان ذكر است مارزلف و مؤسسه حمایت كنندة او در كار تحقیقاتی‌اش،‌ پیش از انجام هر كاری، با بررسی ژرفانگر و جزء‌نگر با مطالعة بیش از سیصدوپنجاه ویك جلد كتاب از سی وچهار كتابخانه، ده هزار قطعه نقاشی گردآوری كرده‌اند. پس از این جستجوی صبورانه و دقیق، استفاده از همین مواد اولیة پژوهش است كه نویسندة كتاب را قادر ساخته است تا چندین جلد كار تحقیقاتی از جمله همین اثر تازه منتشر شدة دیگری و یا كار منتشر نشده درباره معرفی شاهنامه‌های چاپ سنگی را آماده نگارش و چاپ داشته باشد. تا فراهم نشدن چنین مواد و مصالحی هرگز مارزلف، سخنرانی، كنفرانس یا تبلیغ گسترده درباره این موضوع ها انجام نداد. او كارش را در نهایت آرامش به انجام رساند وتنها، محققانی كه با او در ارتباط بودند ازجزئیات كارش خبر داشتند. صحبت دربارة مارزلف و اثرش تنها یك نماد و نمونه است. بحث اصلی ارائة راه‌كار مناسب و زیر بنایی برای سازمان های علمی و فرهنگی است كه تلاش می‌كنند پیش قراول انجام كارهای پژوهشی و بنیادی از این دست باشند.
تمامی نقاشی‌ها این مقاله بر گرفته از كتاب مارزلف هستند.


sami
چهارشنبه 23 مرداد 1392 09:02 ب.ظ
سلام ممنونم وطراحییتونم خوبه خسته نباشید.
موفق باشید
ناشناس
سه شنبه 14 آذر 1391 12:52 ب.ظ
با تشکر
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر