تبلیغات
تاریخ هنر ایران - ساسانی-پیکرتراشى، نقاشی ،موزائیک و منسوجات
شنبه 14 آذر 1388

ساسانی-پیکرتراشى، نقاشی ،موزائیک و منسوجات

   نوشته شده توسط: م اکبری    

متجاوز از سى ‌نقش‌برجسته متعلق به عهد ساسانى بر صخره‌هایى در منطقه فارس کشف شده‌اند. نقوش اولیه عهد ساسانى مانند نقش‌برجستهٔ فیروزآباد که در آن غلبه اردشیر بر اردوان پنجم نشان داده شده است، داراى خشونت و عارى از جزئیات لطیف مى‌باشد. کم‌کم این اشکال داراى حجم مى‌شوند و به جزئیات توجه مى‌شود. مهم‌ترین نقش‌برجسته‌ها یکى در نقش رستم است و نیز در بیشاپور، طاق‌بستان و یکى در خوزستان و دیگرى در سلماس در آذربایجان.
هنر نقش‌برجستهٔ ساسانى به صورت مستقل و همه جانبى نیز وجود داشته؛ مانند قطعاتى از یک تندیس غول‌پیکر از پادشاه که در غار بیرون بیشاپور قرار دارد و یا تندیس‌هاى چندجانبى و گروهى در طاق‌بستان.
هنر نقش‌برجسته درزمان بهرام اول به اوج خود رسید. صحنهٔ اعطاى منصب از طرف این پاه در بیشاپور عالى‌ترین اثر ساسانى و ایرانى است. در قرن چهارم میلادى این هنر روز به زوال رفت.
پیکرتراشى صخره‌اى ساسانى داراى ارزش‌هاى جادویى و مذهبى نیز بود. درونمایه و مضمون نقش‌برجسته‌ها تا حدودى ثابت است و هدف آن باشکوه جلوه دادن جنبه الهى شاه است که قدرتش را از اهورا مزدا دریافت مى‌کند و همچون خدا در مبارزه علیه شد پیروز است.
در اکثر آنها صحنه‌هاى اعطاء و تعویض و نیز پیروزى‌ها و صحنه‌هاى دفاع شاه از خانواده‌اش دیده مى‌شود و همچنین تاج‌گذارى و شکارهاى سلطنتی، مراسم پذیرایى از جمله، موضوعات آنهاست. ترکیب بعدى و تقارن پیکره‌ها و اندازهٔ غول‌پیکر شاه که بر فراز همه و حتى گاهى بر فراز الهه‌اى در صحنه قرار گرفته است.
در نقش رجب نزدیک استخر پیکره‌هاى زیادى به‌چشم مى‌خورد و مراسم اعطاى قدرت شاهى اردشیر را نشان مى‌دهد. همان نوع صحنه در نقش رستم نیز در صخرهٔ بلندى کنده‌کارى شده است. از موضوعات کار مى‌شده و در حاشیهٔ آن در چارچوبى منقوش سپاه ایران در یکسو و سپاه مغلوب همراه غنائم و باج و خراج در طرف دیگر به‌چشم مى‌خورد؛ نقش‌برجسته‌هاى پیروزى در بیشاپور، در داراب، در پایین مقبره داریوش در نقش رستم و در نقش رجب حاوى این موضوعات است.
کیفیت برجسته‌کارى پیکره‌اى در زمان سلطنت بهرام دوم سطح عالى خود نگهداشت و بهرام دستور داد تا چهره خود و خانواده‌اش را در نقش‌برجسته‌ها و مسکوکات تعبیه کنند. یکى از نقش‌برجسته‌هاى مرتفع رستم که زیباترین اثر هنرى عصر ساسانى است، از آثار بزرگ این دوران است.
نقش‌برجسته‌هایى نیز در منطقهٔ طاق‌بستان به موازات سواحل یک دریاچهٔ مصنوعى وجود داشته، در جائى‌که قطعاتى از آثار مجسمه پیدا شده، درغارهایى با اندازه‌هاى مختلف و بر روى صخره‌هاى نزدیک آنها کنده‌کارى شده‌اند.
آخرین نقش‌برجسته‌هاى ساسانى در غار بزرگ طاق‌بستان و در کنار غار نقش‌برجسته‌هاى شاپور سوم قرار دارد. نماى پیشین غار حالت ایوانى دارد؛ ولى عناصر غربى آن طبق عناصر سنتى ایرانى است. دیوار عقبى غار دو منطقهٔ جدا دارد. دیوارهاى جانبى ایوان دو تا نقش‌برجستهٔ بزرگ دو شکار سلطنتى را نشان مى‌دهد. در دیوار سمت راست غار صحنهٔ شکار گوزن و در دیوار سمت چپ، شکار گراز تصویر شده است.
از ویژگى‌هاى برجسته‌کارى دوره ساسانى در پیکره‌ها، صورت‌هاى نیمرخ و یا نیمرخ حجم‌نما بود. کل تنه از روبه‌رو نشاه داده مى‌شد، ولى سر در حالت نیمرخ قرار داشته؛ در این دوره به تصاویر سه-چهارم و یا تمام‌رخ نیز علاقه نشان داده شده است.
پیکرتراشى با گچ نیز در تزئینات داخلى بکار مى‌رفت. این نوع تزیین بسیار رنگین بود و حدفاصل نقاشى و برجسته‌کارى به‌شمار مى‌رود.
خاورشناسان نقوش‌برجستهٔ ساسانى را که در حقیقت ثبت وقایع تاریخى روى سنگ است و در ایران سابقه‌اى طولانى داشته، تقلیدى از نقش‌برجسته‌هاى رومى مى‌دانند.
به طور کلى شبیه‌سازی، تجسم البسه، طرح دقیق و نزدیکى به طبیعت، مشخصاتى است که هر ساسانى را ممتاز مى‌نماید.
از نقاشى دورهٔ ساسانى اطلاع چندانى در دست نیست. نقاشى دیوارى على‌الخصوص از قرن چهارم میلادى به بعد در بین ساسانیان رواج تام داشته است. از نقاشى‌هاى دیوارى آن دوره نیز اطلاعى در دست نیست. قطعه‌اى از یک فرسک عظیم همراه با صحنهٔ شکار در شوش از نظر زمانى احتمالاً به نیمهٔ اول قرن چهارم میلادى تعلق دارد. در این اثر رنگ‌ها بدون سایه و روشن و تخت است و پیکره‌ها با خطوط سیاه مشخص شده‌اند. این فرسک از بخش‌هایى ناپیوسته تشکیل شده است. قطعاتى نیز در ایوان کرخه با کیفیت پایین به‌دست آمده که احتمالاً متعلق به دورهٔ سلطنت شاپور دوم مى‌باشد. چند اثر در تیسفون و دامغان کشف شده است. ظاهراً آتشگاه‌هاى این دوران نیز با نقاشى‌ تزیین شده است.
قصرهاى ساسانى ابتدا با سنگ‌هاى حجارى شده مزین مى‌گردید و بعد با نقاشیظ (شبیه فرسک) تزیین مى‌شده است. این نقاشى‌هاى دیوارى روى گچ دیوار انجام مى‌گردیده است.
از تحقیقات باستان‌شناسى در مقر ساسانى در ایوان کرخه بر مى‌آید که کف ایوان‌ها با موزائیک فرش مى‌شده و قطعاتى از این موزائیک‌ها در قصر بیشاپور به‌دست آمده است.
در مورد موزائیک اطلاعات بیشتر از روى منابع بدست آمده تا خود آثار باستان‌شناسى در قرن ششم م، بخش بالایى دیوارها با موزائیک پوشانده مى‌شد. موزائیک‌هاى کف در سرتاسر جهان یونان-روم متداول بود. موضوع در این آثار در وسط قرار مى‌گرفت؛ اماموزائیک‌هاى بیشاپور در مقایسه با آنها محدود به حاشیه وسیع لبه موزائیک مى‌شد و در وسط موزائیک، تاوه‌هاى سنگى حاتم‌کارى گشته است.
در ایوان هم موزائیک‌ها در دو جانب قرار مى‌گرفت. از موزائیک‌هاى دربارى قطعات بیشترى باقى نمانده است.
  
ظروف نسبتاً زیادى از عهد ساسانى برجاى مانده است که نهایت مهارت پیشه‌وران عهد ساسانى را در حکاکى نشان مى‌دهد. موضوعات این تزئین‌ها طرح صحنه‌هاى شکار، رامشگران، کنیزکان، ضیافت، حیوانات افسانه‌اى و خیالی، شاه بر تخت سلطنت، اعطاى منصب، گل‌ها و پرندگان بوده است. در واقع فلزکارى در زمان ساسانیان شکوفا شد و رواج عمومى یافت و از مرزهاى امپراتورى فراتر رفت.
نمونهٔ آن سینى‌ها و ظروف برجسته‌کارى با نقوش متنوع که نمایانگر مهارت بى‌سابقهٔ هنرمندان این دوره است. ریخته‌گرى با مفرغ براى ساخت بشقاب و کاسه و جام و مشربه که گاه به شکل جانوران و پرندگان و نیز ظروف زرین و سیمین با طلاکارى و کنده‌کارى و برجسته‌کاى و میناکارى تزیین مى‌شدند، از جمله صنایع پیشرفته آن دوران هستند. مضمون تصاویر را تمثال اهورامزدا و فرشتگان زرتشتی، صحنهٔ شکار با مرکزیت پادشاه و ...
نمونهٔ برجسته‌اى از حکاکى روى جواهر دورهٔ ساسانى جامى است معروف به جام خسرو. این اثر در زمرهٔ اشیاء میناکارى مفتولى به‌شمار مى‌آید. این تزیین نوعى هاله است در اطراف قاب‌بند بزرگ که در وسط آن پیکرهٔ شاه بر روى تخت در زمینهٔ بلورى حکاکى شده؛ که خسرو دوم یا خسرو اول یا حتى قباد مى‌تواند باشد.
از مهرهاى ساسانى مجموعه‌هاى غنى وجود دارد. اینها مهرهاى مسطح‌اند که بر روى حلقه‌هاى انگشترى سوارند و یا مهرهاى مدور که با سوراخى در وسط به گردن آویخته مى‌شده است.
مسکوکات ساسانى با تصویر نیم‌تنهٔ شاه در اغلب موارد و تاجى که بر سر دارد روى سکه‌ها ظاهر شده است. پشت اکثر سکه‌ها آتشگاه حک شده که معمولاً در دو طرف آن دو محافظ قرار گرفته است. سکه‌ها از نقره نازک یا صفحات طلایى بود و ضرت این نوع سکه از زمان شاپور سوم شروع شد و به‌تدریج پهن گشت تا جائى‌که بخش بالایى آن با تاج اشغال گردید و حاوى رمزهاى خاصى شد. این رمزها براى سال‌شمارى هنر ساسانى و تاریخ‌گذارى آن راهنماى مفیدى است. در سده‌هاى پنجم و ششم سلسلهٔ ساسانی، طرح سکه‌ها بسیار خطى و انتزاعى گردید.
از سفال‌گرى ساسانى اطلاعى در دست نیست. این سفالینه‌ها نباد از کیفیت بالایى برخوردار بوده باشند. اغلب لعاب ضخیم و سنگین فیروزه‌اى و آبى و تزئینات برجسته یا کنده‌کارى شده داشته‌اند.
از هنر شیشه‌سازى ساسانى تعداد اندکى باقى مانده است. چندین جام با قالب شیشه‌اى و تزئینات که اکثراً در اطراف گیلان به‌دست آمده، یکى از قطعات در تیسفون کشف شده و قطعات دیگرى از این جام‌ها نیز در مناطق دیگر کشف شده است و نیز قطعه‌اى شیشه‌اى و زیبا شبیه کوزه‌هاى فلزى و گلدانى شکل که در شوش بدست آمده است.
مهم‌ترین مراکز صنعت ساسانى در شوش، شوشتر و جندشاپور در خوزستان قرار داشت. لیکن مراکز دیگرى هم در گیلان، خراسان و در ماوراءالنهر ایجاد شده بود.
پارچه‌هاى ابریشمى رنگارنگ تقریباً به‌طور عموم با نقش، نگاره‌هاى دایره‌مانند درشتى که به‌وسیلهٔ پولک‌هاى یک شکل به‌هم متصل شده‌اند آرایش یافته است؛ در حالى‌که درون دایره‌ها را هیکل‌هاى درشت همان جانوران منقوش بر سطح سینى‌ها و بشقاب‌هاى نقره‌اى پر ساخته است و گاهى اوقات این جانوران به هیئتى افسانه‌اى در مى‌آمدند؛ از جمله جانورى که سر و گردن سگ داشت و بدن و پاى پرنده و وجودش دلالت بر یکى از خصایص پادشاه بود و به همین جهت در هنر ساسانى اهمیت به‌سزا داشت. ناگفته نماند که این جانور افسانه‌اى در دوره‌هاى بیزانسى و اسلامى حیات دوباره یافت. نساجان آن زمان در میان نقوش تزئینى مدور، انگارهٔ دیگرى جاى مى‌دادند که عبارت بود از نقش گل سرخ نمایى ترکیب‌یافته از عناصر شاخ و برگی. این پارچه‌هاى ابریشمى به مقدار فراوان به قسطنطنیه و کشورهاى مسیحى مغرب زمین صادر شد و بعداً خواهیم دید که غناى رنگ‌ها و نقوش آنها چطور انگیزه‌اى ثمربخش بر هنر قرن وسطایى اثر گذاشت. علاوه بر این پس از سقوط شاهنشاهى ساسانى به‌دست اعراب در اواسط قرن هفتم، بافتن آن پارچه‌ها از نو آغاز شد. هنر اسلامى نیز چنان‌که باید از آن گنجینهٔ نقش و نگاره‌هاى ساسانى مایه گرفت و برخوردار شد.
از منسوجات باشکوه و نفیس و قیطان‌دوزى شدهٔ سلطنتى که با مروارید و احجار کریمه تزیین شده باشد چیزى به‌دست نیامده و آنها را از طریق اشارات برخى منابع ادبى و صحنه‌هاى مراسم اعطاء طاق‌بستان مى‌شناسیم.
منسوجات دورهٔ ساسانى کیفیت بسیار بالایى داشته و همه‌‌جا مورد تقلید بوده است. رنگ منسوجات در ابتدا محدود بوده ولى به‌تدریج بسیار غنى گردیده است.


How do you prevent Achilles tendonitis?
شنبه 25 شهریور 1396 02:24 ق.ظ
Hi there very nice web site!! Guy .. Beautiful .. Wonderful ..
I will bookmark your website and take the feeds also?

I'm glad to seek out numerous useful information here in the submit, we
need develop more techniques in this regard, thank
you for sharing. . . . . .
What is the Ilizarov method?
یکشنبه 12 شهریور 1396 08:06 ق.ظ
I know this if off topic but I'm looking into
starting my own blog and was wondering what all is needed to get setup?

I'm assuming having a blog like yours would cost a pretty
penny? I'm not very web smart so I'm not 100% sure.
Any suggestions or advice would be greatly appreciated. Kudos
free std testing clinics near me
یکشنبه 4 تیر 1396 11:05 ب.ظ
بسیار قلب از خود نوشتن در حالی که ظاهر شدن مناسب در آغاز آیا نه نشستن بسیار خوب با من پس از برخی از زمان.

جایی درون جملات شما در واقع موفق به من مؤمن متاسفانه تنها برای while.

من هنوز کردم مشکل خود را با جهش
در مفروضات و شما ممکن است را
سادگی به پر همه کسانی معافیت.
که شما در واقع که می توانید انجام من خواهد قطعا تا پایان مجذوب.
Jacquie
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 02:07 ب.ظ
Hello there! I simply wish to offer you a huge thumbs up for the excellent information you've
got right here on this post. I will be returning to your site
for more soon.
anahitafarshid
سه شنبه 13 مرداد 1394 01:09 ب.ظ
سلام، توافق حاصل شده و اکنون انتظارت از ملت ما بالاست. بیش از این پولها را در سوریه و یمن هدر ندهیم. این پول و انرژی را به کشور باز گردانید.
fadayerahbar
سه شنبه 3 آبان 1390 08:11 ق.ظ
سلام، مگر ساواکی ها، ببخشید منظورم سپاه و نیروی قدس بود، در عربستان هم مقاطعه کار هستند که می‌خواستند این عرب رو در آمریکا بکشند. فکر می‌کنم تو ایران همه شرکتهرا خریده باشند و چون جا تنگ شده رفتند تو عربستان هم شلوغ کنند تا قرارداد ببندند. چند سال پیش موقع افتتاح فرودگاه اینها باند را اشغال کردند و زوری قرارداد گرفتند. همه چیز پول هست. چون دزدها زیاد شدند منظورم احمدی‌نژاد و دار و دستش، سپاه باید در خارج سفیر عربستان را بکشه تا قرارداد بگیره. واقعا که کشورمون پیشرفت کرده. یا صاحب الزمان با نام تو اینها جنایت کردند و اسمش را اسلام گذاشتند. امام خمینی وقتی‌ فوت کردند یک قران نداشتند شرم بر شما.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر