تبلیغات
تاریخ هنر ایران - هنر ساسانى-معماری
جمعه 13 آذر 1388

هنر ساسانى-معماری

   نوشته شده توسط: م اکبری    

معمارى ساسانى در واقع ادامهٔ معمارى اشکانى است و معمارى پارتى در شکل‌گیرى ویژگى‌هاى معمارى ساسانى یکى از عوامل مؤثر به‌حساب مى‌آید.
مصالح قصرهاى ساسانى سنگ‌هاى عظیم، قلوه‌سنگ‌ها، خشت و گل پخته و آجر بود. روى سنگ‌ها نیز به شیوهٔ اشکانیان و هخامنشیان حجارى مى‌کرده‌اند. نماى دیوارها با ابزارکشى و گچ‌برى‌ تزیین مى‌یافت.
در معمارى ساسانى ایوان یا اتاق گنبددار که سه طرف آن دیوار و طرف چهارم باز است، مدیون معمارى پارتى است. طاق و گنبد بخصوص در بناى آتشکده‌ها بکار مى‌رفت. معمارى دینى ساسانیان در ساخت همین آتشکده‌ها محدود ماند. مهم‌ترین آتشکدهٔ عهد ساسانى آتشکده بیشاپور است. دیگر، آتشکده‌اى در فیروزآباد قرار دارد. طرح عمدهٔ آتشکده‌ها، تالارى بوده که به‌وسیلهٔ چهار ستون با جرز پر مى‌شده و روى سقف آن گنبدى قرار داشته. زیر گنبد در درون تالار، آتش مقدس در ظرفى همیشه روشن بوده است.


از ویژگى‌هاى معمارى ساسانی، تأکید و گنبدهاى تونلی، گنبدى مبتنى بر نیم‌گنبدها و اتاق مربع شکلى که گنبدى بدان حائل بود و در سکنج‌ها تعبیه مى‌شد. ایوان در معمارى ساسانى در حکم یک سرسراى ورودى بزرگ به اتاق مربعى گنبددار بود.
از مهم‌ترین ویژگى‌هاى معمارى ساسانى مفهوم فضاست. بعبارت دیگر فضا در معمارى ساسانى مجزا بکار رفته یعنى دیوارها آن‌را توجیه و تفسیر مى‌کرد. معمارى ساسانى نقطهٔ مقابل معمارى رومى بود که در آن دسترسى به یک فضاى فریبنده و پویا از موارد اصلى به شمار مى‌آمد.
ایران را باید زادگاه اسلوب سوارکردن گنبدى گِرد برپایه یا زمینه‌اى چهارگوش دانست. همچنین اسلوب طاق‌زنى متقاطع بر قوس‌هایى ستبر که در ایوان کرخه (نزدیک شوش) بکار رفته و بسیار مستحکم است؛ چندین قرن پیش از آنکه در معمارى رومى‌وار و گوتیک بکار رود، در ایران به ثمر رسید.
در معمارى ساسانى اصل تقارن در بخش‌هاى مختلف ساختمان معمول بوده است. دربارهٔ شهرسازى دورهٔ ساسانى اطلاع کمى در دست است. فیروزآباد در دورهٔ اردشیر اول تأسیس شد و پلان مدوّر داشت و این نوع پلان شهرى متأثر از یک سنت باستانى آشورى بود.
اما هنگامى‌که شاپور اول بیشاپور را مى‌ساخت، از پلان هیپوداموسى استفاده کرد و طرح شبکه‌اى بدان داد و به محلات مختلف تقسیم کرد. در سایر شهرهاى ساسانى اطلاع چندانى در دست نیست؛ از جمله آنها جند بیشاپور، در بین دزفول و شوشتر در خوزستان بود و نیز ایوان کرخه را مى‌توان نام برد.
از بناهاى معروف دورهٔ ساسانیان قلعه‌دختر است. این بنا با سیستم برج و بارو ساخته شده و به سمت کوهستان متمایل است و از سه بخش تشکیل شده که در سطوح مختلف قرار گرفته‌اند و با محورى واحد از دیواره محاصره شده است. بلندترین بخش دیوار برح عظیم نیم‌دایره‌اى است به منظور دیدبانی؛ در پایین‌ترین سطح هم حیاط واقع شده است.
تنها اثرى که از گچ‌برى ساسانى باقى مانده، در تزیین اطراف یکى از تاقچه‌هاست که ایوان را زینت داده است. این ساختمان همهٔ ویژگى‌هاى یک قلعه نظامى را در خود جمع دارد. شبیه قلعه‌اى است که شاپور اول در مدخل در، بیشاپور برپپا کرده است. احتمال قریب به یقین این است که تنظیم بنایى بر روى سه سطح متفاوت حاوى بعضى مفاهیم رمزى و جادویى و یا مذهبى باشد.
بناى دیگر این دوران قصرى است در فیروزآباد که در زمان اردشیر اول ساخته شده که بر روى پلانى سه‌گوش برپا شده است.


ایوان کرخه اثر دیگرى است که در منطقهٔ شوشتر روى رود کرخه است. این بنا یک شهر قلعه‌اى باستانى ساسانى است که شاپور دوم آن‌را براى حفظ آثار قصر سلطنتى به گوشه‌اى مستحکم و برج و بارودار ایجاد کرده است؛ این بنا داراى دو راهرو، یک تالار بزرگ و یک کوشک سه ایوانى و دیوارهایى با نگاره‌هایى بر آن است.
در ناحیهٔ قصر شیرین کردستان در میان خرابه‌هایى که بقایاى بناهایى وجود دارد که در میان این خرابه‌ها از همه مهم‌تر عمارت خسرو است، که نقشهٔ منسجمى دارد و اصل تقارن در آن وجود دارد. در حدود سه میلى جنوب عمارت خسرو کاخى معروف به هوش گورى قرار دارد که ظاهراً داراى همان پلان و نقشه‌اى است که عمارت خسرو دارد.
گروه سوم ساختمان‌هاى آن منطقه به چهارقاپو معروف است که اطلاعات زیادى از آن در دست نیست. این ساختمان بناى چهارگوش بزرگى است که در هر دو سو درى دارد و با طاقى پهن مسقف شده است.
طاق کسرى در تیسفون یکى از معروف‌ترین آثار تاریخى ساسانى به‌شمار مى‌آید، که امروزه از آن تنها یک ایوان بزرگ و بخش جنوبى نماى پیشین است.
اقامتگاه‌هاى خصوصى نیز از جمله کاخ‌هاى شماره یک و دو شهر کیش از جمله بناهاى این دوره است. دو آتشگاه نیز در فارس و لارستان کشف شده که داراى معبد و چهارتاق بوده‌اند. آتشگاه‌ها به‌طور کلى یک ساختمان چهارگوش بوده‌اند که مسقف به گنبد در زاویه سکنج‌ها هستند و نیز یک در ورودى دارند. این نقشه ساده و سنجیده احتمالاض در سایر عبادتگاه‌ها نیز استفاده مى‌شده است. در آتشکوه در جنوب قم نیز بقایاى یک چهارتاقى دیده مى‌شود و نیز در نزدیکى فیروزآباد فارس و در مناطق دیگر بناهاى چهارتاقى به‌چشم مى‌خورد. و نیز باید از عبادتگاه‌هایى نام برد که به‌گونهٔ مشعلى بر بالاى مکان‌هاى مرتفع قرار دارند مانند تخت‌کیکاوس و تخت‌رستم.

در دوران ساسانى کلیساهایى نیز ساخته شده‌اند که از نظر ریخت‌شناسى غیر متعارفند. دیوارساختمان‌هاى ساسانى تزیینات زیبا و بى‌نظیرى دارد و الگوهاى ساسانى از طراح‌هاى هندسى و گیاهى و نیز طراحى‌هاى پیکره‌اى نظیر انواع حیوانات تشکیل مى‌شد. در نقوش گچ‌برى‌ها از قالب‌هاى هلنى اقتباس شده بود. ساسانیان از تزیین سنگ نیز در محدودهٔ کم استفاده مى‌کردند و نمونه‌هاى آن‌را مى‌توان در کاخ سنگى بیشاپور برگرفته از سنت پارتى در آتشکده بیشاپور در محل پیش‌آمدگى‌ها و نیز در بیستون و طاق‌بستان مشاهده مى‌شود.


How do you get a growth spurt?
شنبه 25 شهریور 1396 08:43 ب.ظ
Wonderful post however I was wondering if you could write a litte more on this topic?

I'd be very grateful if you could elaborate a little bit further.
Bless you!
What causes pain in the back of the heel?
یکشنبه 12 شهریور 1396 07:07 ق.ظ
Its such as you read my mind! You seem to understand a
lot about this, like you wrote the book in it or something.
I feel that you simply could do with some p.c.

to drive the message home a bit, however other than that, that is excellent blog.
A great read. I will certainly be back.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر